بىآنكه از اجر آنها كاسته شود ، و كسى كه سنت بدى بگذارد و از آن پيروى كنند ، گناه خود را دارد و همانند گناهان كسانى كه از او پيروى كرده‌اند ، بىآنكه از گناهان آنها چيزى كاسته شود ، در اينجا بود كه حذيفه يكى از ياران پيامبر ص آيه * ( عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَأَخَّرَتْ ) * « را تلاوت كرد ( 1 ) . امير مؤمنان على ع نيز مىفرمايد : فكيف بكم لو تناهت بكم الامور و بعثرت القبور هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّه مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ : « چگونه خواهيد بود آن گاه كه همه امور پايان پذيرد ، قبرها زير و رو شود ، و همه شما در عرصه محشر حاضر شويد ، آنجا است كه هر كس هر عملى را قبلا انجام داده مىآزمايد ، و همگى به سوى خداوند كه مولى و سرپرست حقيقى آنها است باز مىگردند ، و كسانى را كه به دروغ همتاى او قرار دادند از خاطر آنها مىرود ( 2 ) . اين آيات و روايات ابعاد مسئوليت انسان را در برابر اعمالش از ديدگاه اسلام منعكس مىكند و نشان مىدهد كه تا چه حد هر انسانى در مقابل اعمال خويش مسئول است ، تا آنجا كه ممكن است بعد از گذشتن هزاران سال آثارش براى او پاداشى نيك بيافريند ، يا وزر و لعن و گناه به بار آورد . در اين زمينه در جلد 11 صفحه 206 تا 208 ( ذيل آيه 25 سوره نحل ) نيز بحث كرده‌ايم ) .

--> ( 1 ) مجمع البيان جلد 10 صفحه 449 . ( 2 ) « نهج البلاغه » خطبه 226 .